Wielojęzyczny dostęp do świata języków romańskich

1. Introducció

1. Wprowadzenie

1. Wielość i różnorodność językowa Europy

W obecnej dobie Europa przeżywa nasilenie wzajemnych kontaktów i wymian, zarówno w przepływie osób i towarów jak informacji medialnych; procesy te dokonują się na skalę niespotykaną dotąd w dziejach ludzkości, nawet w okresie Cesarstwa Rzymskiego czy “międzynarodowego” Średniowiecza. Dzięki zbliżeniu europejskich wspólnot językowych, dotychczasową teoretyczną i ogólnikową wiedzę na temat wielojęzyczności w Europie zastępują coraz częściej bezpośrednie kontakty z Europejczykami mówiącymi odmiennymi językami. Porozumiewanie się za pomocą języka trzeciego (pośredniczącego) nie ułatwia wzajemnych kontaktów, bowiem nie używając własnego języka ani języka partnera, żadna ze stron nie wychodzi drugiej naprzeciw.

W kontekście zbliżenia międzykulturowego szczególnego znaczenia nabierają poszczególne języki ojczyste mieszkańców Europy. Jednak panująca powszechnie opinia, że poznanie języków europejskich partnerów w stopniu umożliwiającym komunikację jest zbyt czasochłonne, zamyka niestety dostęp do różnorodności językowej występującej na naszym kontynencie.

Wszystkie europejskie wspólnoty językowe podkreślają wagę, jaką ma dla nich obecność własnego języka ojczystego na arenie międzynarodowej, nie są jednak w stanie wprowadzić go, na zasadzie wzajemności i wymiany, do szkół w pozostałych krajach Europy. Czynnik językowy nadal stanowi barierę we wzajemnym porozumiewaniu się mieszkańców Europy: istotną przeszkodą w wolnym przemieszczaniu i osiedlaniu się w krajach ościennych jest brak znajomości języków obcych.

2. EuroCom – metoda wielojęzyczna

Nowa strategia proponowana przez metodę EuroCom stwarza realne możliwości nauczania wielojęzycznego poprzez:

• dążenie do redukcji (nie zaś zwiększania) wysiłku ucznia ;
• odstąpienie od wymogu osiągnięcia idealnej kompetencji językowej na rzecz uznania wartości cząstkowych kompetencji komunikacyjnych.

Przeszkody

Podstawowa przeszkoda w uzyskaniu kompetencji wielojęzycznych jest natury psychologicznej i wiąże się z kwestią motywacji. Nie wynika ona jednak z braku zdolności bądź inteligencji ucznia, czy jego chęci zaoszczędzenia sobie czasu. Główną barierę stanowi z jednej strony obawa ucznia przed nadmiernym wysiłkiem, z drugiej – obiegowa opinia traktująca wielojęzyczność jako swoiste odstępstwo od normy.

EuroCom udowadnia, że obawy przed rzekomym wysiłkiem, jakiego wymaga uczenie się języków obcych są bezzasadne i pragnie tym samym znieść uprzedzenia występujące zwłaszcza u mieszkańców dużych państw jednojęzycznych, których społeczeństwa i system szkolnictwa wiążą wielojęzyczność z niskim stopniem rozwoju gospodarczego. Tego rodzaju opiniom, powszechnie uznawanym aczkolwiek będącym w sprzeczności z logiką, należy przeciwstawić jasne i przekonujące argumenty.

Początki

EuroCom daje taką możliwość.

W początkowej fazie nauki EuroCom wymaga od ucznia wyłącznie rzeczy prostych, a ściślej mówiąc wiadomości, które już posiada w sposób nieuświadomiony. Doświadczenia metody EuroCom wykazują, że można osiągnąć bardzo wysoki stopień motywacji, a co za tym idzie, dużą skuteczność nauczania: w założeniu dydaktycznym i psychologicznym metoda ma wykazać uczniom, że w chwili rozpoczęcia nauki języka obcego ich wiedza jest znacznie większa, niż podejrzewali, co dodaje im wiary we własne możliwości. Uczniowie “uczą się” najpierw rzeczy, które już znają, a zatem odkrywają, że do tej pory nie wykorzystali posiadanego już kapitału językowego i że ową “nadwyżkę” mogą zainwestowanać w język obcy. Widzą także, że w dalszej perspektywie ich kapitał językowy pójdzie na marne, jeśli nie zostanie właściwie zainwestowany.

EuroCom - metoda receptywna

Aby osiągnąć takie wyniki, w początkowej fazie nauczania metodą EuroCom nie wymaga się od ucznia wypowiedzi ustnych ani pisemnych, na rzecz rozwijania sprawności receptywnych, w szczególności rozumienia tekstu pisanego. Rozumienie tekstów pisanych jest sprawnością najłatwiejszą do opanowania dla osób dorosłych, niezależnie od wieku, i stanowi podstawę dla rozwoju pozostałych sprawności, tj. rozumienia języka mówionego oraz samodzielnego tworzenia wypowiedzi ustnych i pisemnych. Ponadto rozumienie tekstu pisanego nabiera szczególnej wagi obecnie, gdy przekazywanie informacji i decyzji odbywa się w formie pisemnej i nawet tekst mówiony może zostać komputerowo przetworzony na tekst pisany; użytkownik woli zaś tekst pisany, który może szybko przejrzeć oszczędzając na czasie.

1. Żaden język obcy nie jest obszarem dziewiczym

Tradycyjne metody nauczania języków obcych zniechęcają ucznia dając mu odczuć, że rozpoczyna naukę od zera i jest zupełnie początkujący. Pierwsze nauczane zdania są często na bardzo podstawowym poziomie, a zatem sprawiają wrażenie sztucznych i nie powiązanych z rzeczywistością. EuroCom zaczyna natomiast od wskazania uczniowi elementów, które jest w stanie zrozumieć w przeciętnym tekście użytkowym w języku obcym; metoda ta uaktywnia u ucznia sprawności językowe posiadane, lecz dotąd niewykorzystane. Odnajdywanie w tekście w języku obcym elementów znanych opiera się na następujących dwu założeniach:

1. pokrewieństwie między językami,
2. występowaniu “internacjonalizmów”, czyli wyrazów mających w różnych językach wspólny źródłosłów, a dotyczących rozmaitych dziedzin życia współczesnego.

Optymalizacja procesu rozumienia

Proces wynajdowania elementów znanych w obcojęzycznym tekście wykorzystuje zdolność człowieka do przenoszenia doświadczeń, znaczeń czy struktur w nowe konteksty. Metoda EuroCom ustawicznie zmusza ucznia do takiego transferu dla osiągnięcia możliwie pełnego zrozumienia tekstu w języku obcym; nie wymaga to od ucznia niczego poza uaktywnieniem posiadanej wiedzy. Uczeń musi jedynie jak najlepiej wykorzystać posiadane wiadomości i umiejętności. Metoda EuroCom daje wszelkie narzędzia, aby przy minimalnym nakładzie wysiłku można było osiągnąć maksimum zrozumienia, a zatem umożliwia samodzielną naukę.

Ogólnie rzecz biorąc, metoda EuroCom uznaje wartość wszystkich elementów umożliwiających ogólne zrozumienie tekstu, a zatem skuteczną komunikację na poziomie podstawowym. Takie podejście stanowi dla ucznia czynnik motywujący do dalszego doskonalenia umiejętności. Nie wszystkie błędy językowe są jednakowo niepoprawne: większość z nich odzwierciedla w pewnym stopniu dążenie ucznia do tworzenia form poprawnych. Należy zatem dążyć do nieustannego zwiększania czynnej roli ucznia w taki sposób, aby nie bał się on popełniać błędów i zachowywał wysoką motywację.

To, co już wiemy

EuroCom wyróżnia siedem hierarchicznie uporządkowanych dziedzin, w których można odnaleźć elementy znane w każdym nowym języku należącym do określonej grupy typologicznej. Dziedziny te są określane obrazowo mianem siedmiu filtrów, przez które przepuszczane są dane językowe; metodę tę zilustrujemy poniżej na przykładzie grupy języków romańskich (EuroComRom). Analogiczny model można zastosować do grupy języków germańskich (EuroComGer) lub słowiańskich (EuroComSla). EuroCom zakłada, że uczeń niemieckojęzyczny wynosi ze szkoły znajomość jednego z języków romańskich (na ogół francuskiego); ponadto może mu być pomocny także język angielski, którego słownictwo jest w większości pochodzenia romańskiego. Natomiast uczniowi włoskojęzycznemu naukę kolejnego języka romańskiego może znacznie ułatwić znajomość hiszpańskiego lub francuskiego.

W następujących po sobie siedmiu etapach uczeń przepuszcza dane językowe przez kolejne filtry, podobnie jak poszukiwacz złota przesiewa przez sito piasek zaczerpnięty z rzeki. Wybiera z języka obcego te dane, które są mu znajome, gdyż występują w jego języku ojczystym. Po siedmiokrotnym odsianiu z języka elementów znanych, uczeń przekona się, że jest w stanie zrozumieć podstawowe informacje występujące w tekście w języku obcym (np. artykule z polityki zagranicznej). W oparciu o te wiadomości pozostałe części tekstu staną się również w dużej mierze zrozumiałe.

Wyróżnienia siedmiu kolejnych etapów analizy danych językowych dokonano ze względów metodologicznych: uczeń musi sobie jasno zdawać sprawę, w jakich dziedzinach ma szansę zrozumieć tekst. Hierarchiczny układ filtrów zapewnia przejście od oczywistej, natychmiastowej dedukcji do przypadków wymagających większej uwagi i sprawności językowej. Pod koniec początkowej fazy nauczania, praktyczne ćwiczenia nad rozumieniem tekstu zakładają umiejętność jednoczesnego posługiwania się wszystkimi filtrami, niezależnie od ich hierarchii, w zależności od wymogów tekstu.

1. Siedem filtrów dla danych językowych

Pierwszy filtr pozwala wyłowić z języka obcego słownictwo międzynarodowe, które powstało wraz z rozwojem myśli ludzkiej i zmianą warunków życia. Jest ono podobne we wszystkich językach i wywodzi się w większości ze źródeł łacińsko-romańskich, a zatem na tym poziomie przydatna jest szczególnie znajomość języków romańskich. U dorosłego słownictwo międzynarodowe składa się z około 5.000 wyrazów, łatwo rozpoznawalnych w języku obcym ze względu na duże podobieństwo z językiem ojczystym. W tekście artykułu, np. z zakresu polityki zagranicznej słownictwo międzynarodowe, nazwy własne osób, nazwy instytucji międzynarodowych, nazwy geograficze, itp. są zrozumiałe natychmiast. W tego rodzaju tekstach mają one zresztą wysoką frekwencję i stanowią ich przeważającą część.

Drugi filtr pozwala wyłowić słownictwo wspólne całej grupie języków romańskich, słownictwo panromańskie, uzmysławiając uczniowi, że znajomość jednego języka romańskiego stanowi klucz do pozostałych i że “inwestycja” w naukę jednego języka romańskiego, przynosi wymierne korzyści w nauce innych języków z tej grupy. Około 500 wyrazów wywodzących się ze wspólnego żródła łacińskiego należy dziś jeszcze do słownictwa podstawowego większości języków romańskich. Ze względu na źródłosłów łaciński, drugi filtr i jego odpowiedniki mają także podstawowe znaczenie dla nauki języków z grupy germańskiej i słowiańskiej.

Dopiero trzeci filtr wykorzystuje pokrewieństwo występujące między wyrazami poszczególnych języków i pozwala rozpoznawać wzajemne odpowiedniki grup fonicznych. W licznych wyrazach należących do słownictwa podstawowego pokrewieństwo to jest początkowo trudne do ustalenia, gdyż na przestrzeni ostatnich 1500 lat ulegały one odmiennym przekształceniom fonetycznym. Metoda EuroCom podaje zasady odpowiedniości fonetycznych w poszczególnych językach konieczne do ustalenia pokrewieństwa danego wyrazu z innymi, a zatem do ustalenia jego znaczenia. Uogólnienia, jakich dokonuje osoba ucząca się języka pokrewnego zostały przedstawione pod postacią maksymalnie zredukowanych i przejrzystych grup odpowiedników fonicznych. Metoda ta pozwala na konkretnym przykładzie prześledzić zmiany historyczne w obrębie danego wyrazu i bez trudu rozpoznać wyraz w jego obcojęzycznej formie: wiedząc, że francuskie słowo nuit odpowiada hiszpańskiemu noche i włoskiemu notte, można wydedukować, że francuskiemu lait będzie odpowiadać hiszpańskie leche i włoskie latte.

Czwarty filtr pozwala wyróżnić związki między wymową a zapisem literowym wyrazów. Aczkolwiek języki romańskie używają do zapisu większości fonemów tych samych liter, niektóre rozwiązania graficzne są odmienne w różnych językach, co znacznie utrudnia rozpoznanie pokrewieństwa wyrazu i jego znaczenia. EuroCom systematyzuje w tabeli poszczególne zapisy literowe, wykazując logikę konwencji ortograficznej w różnych językach; stanowi to znaczne ułatwienie dla ucznia, który ogranicza się do poznania podstawowych odpowiedniości językowych. Jednocześnie metoda tłumaczy zasady wymowy istotne dla ustalenia pokrewieństwa między wyrazami: pozwalając uczącemu się odkryć, że wyrazy pisane różnie mogą mieć jednakową wymowę.

Piąty filtr uwidacznia, że we wszystkich językach romańskich występuje dziewięć podstawowych struktur składniowych. Tak więc znajomość zjawisk składniowych jednego języka romańskiego umożliwia rozpoznanie form będących rodzajnikami, rzeczownikami, przymiotnikami, czasownikami i spójnikami. W miarę przejrzyste jest również wzajemne rozmieszczenie wyrazów w wielu zdaniach podrzędnych (względnych, warunkowych). W oparciu o tak szeroką płaszczyznę wspólną łatwo jest wyodrębnić i wyjaśnić różnice między poszczególnymi językami.

Szósty filtr metody EuroCom to podstawowe reguły morfologiczno-składniowe, w oparciu o które można ustalić najmniejszą wspólną część form gramatycznych lub końcówek wyrazowych (np. w językach romańskich odróżnić 1. osobę liczby mnogiej). Ułatwia to ustalenie struktury zdania. Umiejętność rozpoznawania jednostek morfologiczno-składniowych jest szczególnie ważna, gdyż stanowią one najczęściej występujące elementy tekstu.

Na siódmy filtr składa się lista przedrostków i przyrostków, dzięki której można analizować budowę wyrazów pochodnych, wyróżniając w nich rdzeń słowotwórczy i elementy dodane. W ten sposób, znając niewielką ilość wywodzących się z łaciny lub greki przedrostków i przyrostków można ustalić znaczenie niezliczonej ilości wyrazów.

*

Po przejściu przez kolejne etapy filtrowania danych językowych uczeń stwierdzi niewątpliwie, że nie tylko zna szereg zjawisk leksykalnych i gramatycznych z zakresu jednego języka romańskiego, ale że występują one również w innych językach z tej grupy. Na tym właśnie zasadza się strategiczna wartość metody EuroCom: nauczywszy się jednego języka z danej grupy, uczeń posiada klucz do wszystkich pozostałych zamiast żmudnie uczyć się jednego języka po drugim. Ograniczanie zatem liczby języków, jakich możemy się nauczyć nie byłoby zatem ekonomiczne, wręcz przeciwnie, oznaczałoby odrzucenie ogromnych korzyści.

2. Różnorodność języków

W drugiej fazie procesu nauczania metoda EuroCom pozwala uczniowi realizować w większej mierze własne zainteresowania i skupić się na jednym z języków grupy w powyższy sposób “ przefiltrowanej”.

Na tym etapie EuroCom przedstawia krótki szkic sześciu języków romańskich, którymi w sumie mówi ok. 750 milionów ludzi. Zarys ten systematyzuje i uzupełnia wiedzę językową uzyskaną dzięki metodzie filtrowania danych.

Każdy szkic rozpoczynają ogólne wiadomości dotyczące zasięgu geograficznego języka i liczby jego użytkowników. Daje on też krótką historię rozwoju języka, od pierwszych zabytków do czasów współczesnych, z zaznaczeniem najważniejszych dialektów i odmian.

Najważniejszą część stanowi opis cech charakterystycznych języka, zwłaszcza wymowy, ortografii i budowy wyrazów. W ten sposób luźne wrażenia, jakie uczeń zdobył na podstawie rozumienia tekstów mówionych lub pisanych uzyskują sformułowanie i systematyzację, a zatem zostają uświadomione. Język nabiera cech wyróżniających go spośród innych, tak że uczeń, którego punktem wyjścia było pokrewieństwo i analogie między językami uwidocznione metodą filtrowania, jest teraz w stanie rozróżniać poszczególne języki na podstawie ich cech szczególnych.

Następną pozycją opisu jest krótki słowniczek poszczególnych części mowy (wraz z zarysem gramatycznym), zawierający 400 najczęściej występujących jednostek leksykalnych: liczebniki, rodzajniki, przyimki, najważniejsze rzeczowniki, przymiotniki, spójniki, przysłówki lokatywne, temporalne i ilościowe oraz 20 najczęstszych czasowników wraz z formami regularnymi i nieregularnymi. W ten sposób uczeń uzyskuje listę wyrazów dostępnych na kolejnych etapach filtrowania danych, uzupełnioną o wyrazy istotne w danym języku. Końcowy wykaz alfabetyczny zawiera zatem wyrazy stanowiące trzon leksykalny języka i pokrywające 50 - 60 % przeciętnego tekstu. Z tak utworzonej listy wyodrębniono wyrazy o podstawowym znaczeniu dla języka, a których nie są w stanie wyłonić kolejne filtry. Na szczęście jest to grupa nieliczna (około 12 wyrazów dla każdego języka), aczkolwiek o znacznej częstotliwości.

Opisy poszczególnych języków są celowo zwięzłe, tak aby z minimum informacji (ok. 12 stron dla każdego języka) płynął maksimalny pożytek dla rozumienia tekstu pisanego.

Tak więc metoda EuroCom daje uczniowi możliwość rozwijania sprawności receptywnych, które może on dalej samodzielnie poszerzać poprzez intensywną lekturę tekstów w danym języku. W ten sposób łatwiej jest przejść do odbioru tekstu mówionego, oraz nabrać większej motywacji do samodzielnego wyrażania w języku obcym. Należy jednak podkreślić, że już samo uzyskanie dobrej kompetencji receptywnej w kilku językach obcych stanowi cel o podstawowym znaczeniu dla mieszkańca Europy.

3. EuroCom jako podręcznik

Podręcznik ten został opracowany na użytek szkół średnich i wyższych, do nauki pod kierunkiem doświadczonego nauczyciela znającego kilka języków obcych. Stanowi on uzupełnienie istniejących podręczników i pomocy dydaktycznych do nauki języków, z którego każdy może korzystać według własnych upodobań i potrzeb. Zasadniczo jednak podręcznik ten należałoby wprowadzić przed innymi, gdyż stosowana w nim metoda pozwala przyspieszyć i uprościć naukę języków obcych: zyskuje się na czasie dysponując jednocześnie bogatszą ofertą językową.

Nauczyciel nie musi rzecz jasna znać wszystkich języków, o jakich mowa; co więcej, może na sobie wypróbować proponowaną przez EuroCom metodę i wspólnie z uczniami starać się odczytać artykuł prasowy napisany w nieznanym mu języku. Z tego względu metodę EuroCom można stosować również w grupach samouków, których uczestnicy sporadycznie występują w roli specjalisty z danego języka. Osoby uczące się bez nauczyciela winny dodatkowo korzystać z materiałów audio, dla uzyskania modelu poprawnej wymowy.

Podręcznik ma na celu wykazanie, jak może wyglądać praktyczne zastosowanie przyjętych w metodzie założeń. Ponadto omawiany tu model EuroComRom dla uczniów niemieckojęzycznych można łatwo przełożyć na inne języki, w zależności od języka ojczystego i grupy języków docelowych.

4. Nauka języka obcego a motywacja

Jeszcze dziś w nauczaniu wielojęzycznym stosunkowo rzadko wykorzystuje się systematyczny opis pokrewieństw i analogii między językami. Oparta na tej zasadzie metoda EuroCom ułatwia rzeczywisty proces nauczania, aczkolwiek, jak uprzednio wspomniano (1.2), decydującą rolę odgrywa osobista motywacja ucznia. Pozytywne nastawienie do wielojęzyczności zależy w dużej mierze od tego, na ile uprzednie doświadczenia, uzyskane zarówno w procesie dydaktycznym, jak w bezpośrednich kontaktach językowych, zostały uwieńczone sukcesem. Tak więc, przed rozpoczęciem pracy metodą EuroCom, wskazane byłoby omówić z uczniami ich uprzedzenia i obawy związane z nauczaniem wielojęzycznym, aby móc skutecznie usunąć ich subiektywne zahamowania.

1. “Jestem za stary. Tylko dzieci mogą się uczyć języków obcych”. Na ogół nie docenia się zdolności uczenia osoby dorosłej, należy jednak uświadomić sobie, że niezależnie od atutów, jakimi w procesie nauczania dysponuje dziecko (czas, znaczny potencjał energii pozwalający identyfikować się przez zabawę z nauczanym językiem), również osoba dorosła ma po swojej stronie poważne argumenty. Dzięki posiadanemu doświadczeniu językowemu i wiedzy dorosły czyni szybsze postępy w nauce niż dziecko, zwłaszcza jeśli ma wysoką motywację i uczy się intensywnie. Ponadto u dorosłego uważne słuchanie i poprawna wymowa są funkcją nastawienia, wiary w siebie i chęci szybkiej integracji z nowym środowiskiem językowym.
2. “Nie mam zdolności do języków”. Zjawisko braku zdolności językowych nie istnieje, z wyjątkiem zaburzeń funkcji mózgowych. Każdy z nas posiadł kiedyś język ojczysty i w analogiczny sposób może nauczyć się języka obcego. Zapomina się jednak, że przyswajanie języka ojczystego było procesem długotrwałym i złożonym, a języka obcego trzeba niekiedy nauczyć się bardzo szybko. Za stwierdzeniem “nie mam zdolności do języków” kryje się na ogół brak dostatecznej motywacji, brak wiary w siebie czy chęci przystosowania do nowej sytuacji.
3. “Jeśli będę się uczył języka podobnego do ojczystego, wszystko mi się będzie mylić. Boję się, że wszytko mi się pomiesza”. Wydaje się, że za tą negatywną oceną możliwości przejścia od nauki jednego języka obcego do innego z tej samej grupy, kryje się obawa, że mózg nie pomieści więcej niż jednego języka. Jednak, podobnie jak w innych dziedzinach ludzkiego działania, prawdą jest, że im więcej języków się zna, tym łatwiej przychodzi nauka każdego następnego.

Odnośnie zagadnienia interferencji, należy przede wszystkim wziąć pod uwagę ogromne korzyści płynące z podobieństw leksykalnych, na podstawie których uczeń może łatwo rozpoznać i zapamiętać wyrazy z różnych języków. Jeśli się zastanowić, jaką trudność stanowi w nauczaniu właśnie brak pokrewieństwa językowego i wynikający z niego brak interferencji, jak np. między językami europejskimi a arabskim czy japońskim, należałoby się wręcz cieszyć z korzyści, jakie nam daje możliwość “mieszania” języków i pogodzić z pozorną niedogodnością braku absolutnej pewności co do formy jakiegoś wyrazu. Ponadto w miarę coraz intensywniejszego kontaktu z danym językiem uczeń niewątpliwie wykształci sobie zdolność rozróżniania wyrazów, struktur czy dźwięków należących do tego języka. Raz jeszcze należy zatem stwierdzić, że w początkowej fazie nauki języka obcego można ułatwiać sobie zadanie posługując się wyrazami z innych języków; nie stanowi to przeszkody w procesie dydaktycznym, wręcz przeciwnie.

4. “Jeśli będę się uczył nowego języka, zapomnę te, które już znam” . Rozpoczynając naukę języka obcego, uczeń wyznacza sobie zupełnie nowe zadanie, zwłaszcza jeśli znajduje się w kraju, w którym mówi się tym językiem. Nie jest zatem w stanie, przynajmniej w początkowej fazie nauczania, swobodnie przechodzić od języka wyuczonego wcześniej do nowo nabywanego. Osoba świadoma tego faktu podchodzi do sytuacji komunikacyjnej bez większych kompleksów, w wyniku czego po krótkim okresie szukania słów, wahania i zacinania się powraca jej dawna płynność w mówieniu i łatwość posługiwania się poprzednio nabytym językiem. Mechanizm działa podobnie w przypadku nieużywania przez dłuższy czas danego języka. Został on niejako "odłożony na półkę” w mózgu i wystarczy odpowiedni bodziec, aby uaktywnić umiejętność posługiwania się nim.

Podstawa to nie dać się zablokować strachem. Powracając do wcześniej nabytego języka nie należy tracić wiary w siebie, a raczej być przeświadczonym, że raz opanowane kompetencje językowe można szybko odzyskać dzięki konwersacji czy intensywnej lekturze.

5. “Nie mam odwagi mówić w języku obcym, dopóki nie nauczę się mówić poprawnie”. Kolejna obawa utrudniająca uczenie się języka obcego wynika z obsesyjnego dążenia do perfekcji. Przekonanie, że języka obcego należy używać dopiero wówczas, gdy potrafi się mówić i pisać poprawnie może skutecznie zablokować ucznia we wszelkich próbach wypowiedzi i zabaw językowych. W szkole wpojono nam w tym względzie swoistą autocenzurę podkreślając błędy na czerwono, stosując system stopni i ocen o charakterze represyjnym, a nie stymulującym. Należy się wyzwolić od tych zachowań i śmiało, bez kompleksów rozpocząć naukę języka obcego. W szkole, gdzie użycie języka podlega ocenie, unikanie błędów staje się jedynym sposobem na przeżycie. Natomiast w perspektywie udanej komunikacji każde użycie języka, nawet niedoskonałe, jest skuteczne, o ile tylko rozmówca nas rozumie, bądź jest w stanie zrozumieć zadając pytania pomocnicze.

1. Zasady EuroCom

Na czym polega strategia EuroCom?

Nowe języki, które w zasadzie już znamy

Metoda EuroCom udowadnia, że stosunkowo łatwo jest nauczyć się języka obcego, jeśli jest on spokrewniony z językiem, który już znamy. Wykazuje też, że osoba znająca jeden język europejski posiada bierną znajomość szeregu elementów z innych języków i że nie rozpoczyna ich nauki od zera. Uczeń odkrywa, że języki spokrewnione ze sobą nie są sobie obce, wręcz przeciwnie, zawierają część wspólną, która jest mu znana z poprzednich doświadczeń; nabiera więc wiary we własne możliwości oraz motywacji do nabycia wszystkich umiejętności z danego języka. Dzięki metodzie EuroCom uczeń uzyskuje świadomość, że może uzyskać dostęp do nieznanych sobie znaczeń poprzez rozumowanie analogiczne i dedukowanie informacji z kontekstu. EuroCom dąży bowiem do optymalizacji tych technik poznania.

Cele językowe, jakie wyznacza uczniowi EuroCom są łatwo dostępne. Metoda dąży bowiem do uzyskania zwiększonej kompetencji cząstkowej w zakresie wielu języków zamiast złudnej doskonałości w jednym czy dwu językach, jako że prawdziwa różnorodność języków europejskich rozpoczyna się poza takimi powszechnie znanymi językami jak angielski, francuski czy niemiecki. EuroCom jest w założeniu dopełnieniem tradycyjnych metod nauczania języków obcych, a jednocześnie strategią ułatwiającą i przyspieszającą początki nauczania oraz przejście od znajomości jednego języka do innych z nim spokrewnionych.

EuroCom stawia raczej na powszechność nabywania kompetencji językowych przez mieszkańców Europy niż na dążenie do osiągnięcia kompetencji doskonałej (nearly native language competence), które może zniechęcać ucznia; proponowana metoda uznaje bowiem wartość posiadania cząstkowych kompetencji w różnych językach.

Wreszcie EuroCom pozwala uświadomić sobie, że kultury Europy tworzą wspólną rodzinę i są wzajemnie powiązane.

Początek jest łatwy

EuroCom stawia sobie za cel osiągnięcie sprawności receptywnych (czytanie tekstów w języku obcym), a zatem umożliwia szybką progresję w procesie nauczania, zauważalną dla samego ucznia. Dla podtrzymania i podniesienia motywacji EuroCom wykorzystuje takie czynniki jak zaciekawienie ucznia i przyjemność, jaką mu daje samodzielne odkrywanie języka obcego.

Ekonomiczność procesu nauczania pobudza do autorefleksji. W procesie dydaktycznym systematycznie używane są formuły o szerokim zastosowaniu praktycznym i dużej skuteczności. Zamiast żmudnie uczyć się jednego języka po drugim, uczeń osiąga natychmiastową wielojęzyczność w oparciu o transfer znaczenia wyrazów i struktur. Z tego względu należy brać pod uwagę także inne języki należące do tej samej grupy, gdyż ograniczenie się do jednego języka utrudnia nauczanie, podczas gdy otwarcie na inne języki ułatwia i przyspiesza proces dydaktyczny. Tego rodzaju wielojęzyczność pozwala też uczniowi uniknąć dylematu odnośnie wyboru języka, jakiego będzie się uczył: w szkole wybór dwóch języków obcych zamyka drogę do nauki następnych.

Z punktu widzenia psychologii nauczania, EuroCom nadaje nową wartość pojęciu błędu językowego, traktując go jako wynik częściowo tylko poprawnego zrozumienia, które należy doskonalić. W ten sposób na plan pierwszy wysuwa się pozytywny aspekt odgadywania znaczenia, gdyż w gruncie rzeczy uczeń uczy się na swych własnych błędach. Celem jest nauczanie, w którym uczeń nie obawia się sankcji.

Praktyczna korzyść od początku

Częściowa kompetencja receptywna, którą uczeń może rozwijać (pod opieką nauczyciela lub samodzielnie) w oparciu o czytanie tekstów w języku obcym oraz korzystanie ze słownika, aż do osiągnięcia solidnej znajomości języka, od początku przynosi mu wymierne korzyści, a mianowicie umożliwia czytanie wiadomości z danego kraju w języku tego kraju. Metoda zakłada także, aczkolwiek pośrednio, mediację kulturową, bowiem kompetencja receptywna daje od początku możliwość poznania, przez oryginalne teksty, rzeczywistości danego kraju. Tak więc EuroCom kształci ekspertów mogących swobodnie czytać w wielu językach, co daje im niezależność od tłumaczy i tłumaczeń.

Ponadto dla osoby dorosłej rozumienie tekstu pisanego stanowi najprostszą drogę do uzyskania, przy wykorzystaniu innych środków medialnych, kompetencji w rozumieniu tekstów mówionych. Zdolność rozumienia mowy daje z kolei bezpośredni dostęp do informacji telewizyjnej wielu krajów. Ponadto można także porozumieć się bezpośrednio z obywatelami innych krajów Europy w swoim własnym języku, jeśli rozumie się ich mowę, a oni posiadają kompetencję receptywną naszego języka ojczystego. Taka forma dialogu jest skuteczna już po kilku minutach wzajemnego dopasowywania się rozmówców i z powodzeniem zastępuje rozmowę prowadzoną w koślawym języku angielskim (konieczność uciekania się do języka trzeciego ogranicza się wówczas wyłącznie do przypadków, w których rozmówcy nie posiadają odpowiednich kompetencji receptywnych). Ta forma komunikowania się we własnym języku ojczystym mogłaby zostać wyniesiona do rangi programu nauczania określanego hasłem “umieć słuchać”.

Tego rodzaju "komunikacja w tandemie" stanowi najkrótszą drogę prowadzącą do czynnego użycia języka obcego, z którym ma się nieustanny kontakt i który się już rozumie.

Europejska kompetencja językowa

Dopiero gdy mieszkańcy Europy będą znali rozliczne języki używane na tym kontynencie, a nie wyłącznie angielski (ewentualnie francuski czy niemiecki) Europa stanie się naprawdę europejska. Świadomość podobieństw i różnic na płaszczyźnie językowej pozwoli bowiem doświadczać wzajemnych bliskości i odmienności także na płaszczyźnie kulturowej. Łatwiej będzie wówczas pogodzić poczucie własnej tożsamości z ciekawością i sympatią dla ludzi mówiących innym językiem.

Dobre wyniki uzyskane w nabywaniu kompetencji receptywnej w obrębie grupy języków romańskich skłaniają do rozszerzenia proponowanej metody na inne grupy językowe (germańską, słowiańską), gdyż EuroCom daje się łatwo dostosować do każdej grupy językowej wyjściowej i każdego układu języków docelowych, np. wersja EuroComRom dla anglofonów, wersja EuroComRom dla krajów romańskich, EuroComGer dla narodów niemiecko lub romańskojęzycznych. Pełen zestaw podręczników EuroCom wykorzystujący wzajemne powiązania między trzema głównymi mówionymi w Europie grupami językowymi mógłby zatem stanowić klucz językowy dla większości spośród 700 milionów mieszkańców Europy.

Tłumaczyli Elżbieta i Zbigniew Jamrozik

Horst G. Klein, Tilbert D. Stegmann

EuroComRom – Die Sieben Siebe

Romanische Sprachen sofort lesen können

(ISBN 3-8265-6947-4)